johannclaassen

Ek skryf (gewoonlik) soos dit is…

Die Sielkopers en -Verkopers van Amsterdam  – Op die spoor van Stamvader CLAASSEN

Die zeel het later in die algemene omgang verander na ziel.

Soos almal maar, soek ons na dáárdie gedeeltes waar die stamvader van die familie gebore is, skoolgegaan het, ensovoorts. En dan ook waar hy aan boord die skip gegaan het om hom te begewe op die lang reis na die suidpunt van Afrika. Hoe het hy daar gekom, wat het hy gemaak voordat die skip vertrek het en waar het hy gebly? Wat my stamvader betref, het ek reeds breedvoerig en in die algemeen aangeteken en beskryf hoe hy uiteindelik by die VOC aangesluit het en wat die prosedure was ná hy aangesluit het totdat sy skip, die Blijenburg, vertrek het vanaf Texel. Ek wil nie dit hier herhaal nie. Ek het ’n dag voor hierdie skrywe vasgestel waar  en by wie hy gebly het voordat sy skip vertrek het na die Kaap.

Die debietkant van Clausz Clauszen se rekening by die VOC. Catrina se handtekening word aangedui

Ek het redelik baie nuwe inligting oor Clausz CLAUSZEN bymekaargemaak oor die jare, maar het betreklik min met sy rekening by die VOC geworstel. Ek het my altyd self belowe dat ek dit vir laaste sal hou. In 2017 het ek die soveelste poging aangewend, maar dit weer eenkant toe geskuif.  Tot nou.

Wanneer ’n rekruut ’n aanstelling by die VOC gekry het, het hy ’n voorskot van twee maande van sy maandgeld as ‘handgeld’ uitbetaal gekry. Daarvan moes hy dan lewe totdat sy skip gereed is om te vertrek. Hy het ook ’n ‘transportbrief’ of skuldbrief ten bedrae van 150 gulden onderteken en ook ’n skeepskis ontvang. In hierdie stadium kon hy ook ’n sogenaamde ‘maandcedel’ onderteken waarmee hy dan toestemming gee dat ’n deel van sy maandelikse loon solank hy in diens is van die VOC en terwyl hy nog lewe aan sy naasbestaandes in Nederland uitbetaal word. Sodoende kon gesinne van getroudes onderhou word tot tyd en wyl hy terugkeer na verstryking van sy kontrak of totdat die gesin by hom kon aansluit in sy nuwe vaderland. Daar was inderdaad gevalle wat nie hierdie ‘handgeld’ en skuldbriewe nodig gehad het nie, maar hulle was in die absolute minderheid.

Jacob, kind van Catrina Hoetmaar en Isaac Smit, se doop

In hierdie stadium van die aanstellingsproses het die volkhouer of ‘zielverkoper’ na vore getree en vergoeding gevra vir die losies en kos wat hy/sy tot in daardie stadium aan die rekruut verskaf het. Die ‘ziel’ het natuurlik niks te doen met iemand se siel nie, maar met die seël(zeel)/skuldbrief/transportbrief van die nuwe werknemer van die Kompanjie. Die zeel het later in die algemene omgang verander na ziel.

In Duitsland het hierdie sielverkopers bekend gestaan as Menschenfanger en Menschen-Verderber. Die ‘handgeld’ is dus aan die volkhouer oorhandig  en die transportbrief is ook aan hom/haar uitgemaak. Hierdie bedrag (gewoonlik 150 guldens) word dan vir die duur van die rekruut se dienskontrak in paaiemente aan die volkhouer oorbetaal in Nederland. Sou die betrokke werknemer dan gedurende sy dienstermyn tot sterwe kom, verval die hele transaksie en die volkhouer sit met ’n verlies. Om dit te voorkom het die volkhouer in die meeste gevalle die transportbrief teen ’n verminderde bedrag (80 of 90 gulden) verkoop (sielverkoper) aan persone wat in hierdie bedryf was, ook genoem die sielkoper. Hulle was gewoonlik ryk kapitaliste wat duisende van hierdie transportbriewe besit het en maandeliks die paaiemente ontvang het. Die verskil tussen dit wat hulle betaal het vir die transportbrief en die 150 gulden wat hulle dan uiteindelik gaan ontvang, was dan hulle wins.

Jan Hoetmaar, pa van Catrina se naam in die Begraafplaasregister

Met hierdie inligting kon ek nou begin om sin te maak uit die inhoud van die rekening. Ek kon sien uit die oënskynlike deurmekaar rekening dat hy in 1722 en 1723, toe reeds 3 jaar aan die Kaap, geld terugbetaal het aan ene Catrina HOETMAAR. Dit het wel ’n tydjie geneem om die van reg te kry, maar vroulief het gehelp en ek kon toe met meer selfvertroue na haar – dis nou na Catrina – begin soek. Sy gagie (maandgeld) was 9 gulden. Hy ontvang 18 gulden (2 maande se gagie) as ‘handgeld’ asook 150 gulden by wyse van skuldbrief/transportbrief. Laasgenoemde  word aan ene Pieter CLAASSEN oorhandig. Pieter was dus die volkhouer, die sielverkoper. Op sy beurt verkoop hy die transportbrief aan Catrina Hoetmaar, ’n sielkoper en ’n kapitalis. Pieter CLAASSEN was dus die persoon by wie Clausz in Amsterdam gewoon het, maar wie hy was, is nie duidelik nie. Clausz het wel ’n broer met die naam van Pieter gehad, maar volgens die inligting van hom, sy vrou, hul plek van huwelik en die plek waar hul kinders gedoop is, dui dit daarop dat hy nooit Delve verlaat het nie. Dalk was dit ’n Nederlandse familielid, maar dis moeilik want daar is ’n  horde Claassens met die naam van Pieter in Amsterdam wat maklik kan inpas in die tydgleuf wat Clausz in Amsterdam vertoef het.

Catrina Hoetmaar se naam in die Begraafplaasregister

Maar dit was eintlik Catrina Hoetmaar wat my aandag getrek het. Wie was sy? Dit was vroeg duidelik dat daar nog nooit iemand met so ’n van in hierdie land gewoon het nie. Die volgend plek om te soek, was my eie rekenaar. Dáár sien ek toe dat ek ’n doopinskrywing van ene Jacobus HOETMAAR ronddra. Sy ma is Catrina HOETMAAR en sy pa, Ijsack Smit. Dié doop het ek reeds in 2017 gevind, maar kon dit nie meer onthou nie, want ek werk 99% van die tyd met ander mense se geskiedenis. Hoe dit ook al sy, ek besluit toe ek gaan maar in Nederland rondkrap, miskien kom daar iets van. Ek kry wéér  hierdie doop in die Oude Lutherse Kerk van Amsterdam ‘Aan het Spui’. ’n Kerk waarin dienste steeds op Sondae gehou word, maar waarvan die bygeboue deur die Universiteit van Amsterdam gebruik word en nog ’n gedeelte vir ’n biblioteek. Die kerk-gedeelte spog met ’n pragtige interieur en ’n indrukwekkende orrel wat in 1886 in gebruik geneem is. Die kerk self, is in 1633 in gebruik geneem. Synde ’n Duitser, sou Clausz dalk ook hier ’n diens of twee bygewoon het terwyl hy op sy skip gewag het. Clausz, gedoop in die Lutherse kerk in Delve, Duitsland was juis een van die Duitsers wat, na hy vryburger geword het, hom aktief beywer het vir  die oprigting van ’n Lutherse kerk aan die Kaap.

Catrina Hoetmaar en Isaac Smit in die ‘Ondertrouw’ register. Catrina se handtekening word aangedui

Maar terug na die HOETMAAR-dame. Met die doop van hul kind Jacobus, verkry ek nou die naam van die vader, soos hierbo genoem en daarmee kan ek nou die strate invaar – by wyse van spreke. Ek vind nog ’n doop, maar dit help my nie veel nie. Ek is geduldig en ek soek verder. Ek vind Catrina se begrafnis inskrywing. Sy is op 12.4.1735 begrawe in Amsterdam en haar adres word aangegee as Achtergracht. Gelukkig verskyn haar man se naam ook by die inskrywing.

Cleveniers Brug Wal, Amsterdam

’n Verdere soektog bring my uit by die sterfte van Jan HOETMAAR wat op 19.12.1721 – ’n jaar nadat Clausz in Amsterdam was – begrawe word. Die adres van Jan word aangedui as Jan HOETMAAR behoud vader van Isaak Smit, op ‘de Kolveniers brug wal tusschen de Barne steeg en Kol Straat’. As mens na die kaart van Amsterdam van  1735 gaan kyk dan sien jy dat die Brug Wal eintlik Cleveniers heet en dat dit (heeltemal reg ook) tussen Kolstraat en Barnde steeg moet wees. In ’n  ou publikasie van middel 1800 en wat handel met Amsterdamse inwoners en hul huise van Warmoesstraat, lees ek van Jan HOETMAAR wat in ‘Het oudste eigendomsbewijs dateerde echter van 11 Januari 1684, op welke datum David Kops en Anna Abrahamsdr Bus, echtlieden, het huis de Kraeck voor schepenen opdroegen voor ⅔  Jan HOETMAAR en voor ⅓ aan Albert Hendriksz’, vermeld word. Verder, ‘Reeds den 18 Maart 1683 stond het op naam van Cops, die het in ’t zelfde jaar ondershands schijnt te hebben verkocht aan Jan HOETMAAR (deze betaalde althans 17 Nov. 1683 de verponding),…’ Die perseel wat ter sprake is, is nr. 110  Warmoesstraat in Amsterdam.

Warmoes Gracht, Amsterdam

Sonder om dié storie veel ondraaglik langer te maak, het die ‘Ondertrouw’ register van Amsterdam die finale bevestiging gebring dat dié  Catrina HOETMAAR aan wie my stamvader geld geskuld het via Pieter Claassen, dieselfde Catrina is wat saam met haar man die kindertjies laat doop het in die ou Lutherse kerk, wat in 1735 oorlede is en wie se pa in 1721 oorlede is. Haar handtekening op my stamvader se VOC-rekening en dié in die Ondertrouw register is sonder enige twyfel die handtekening van een en dieselfde persoon. As ek dus aanvaar dat Catrina in 1720 in dieselfde huis gewoon het as met haar afsterwe, sou dít  dan Achtergracht wees.

Warmoesstraat 110, Amsterdam

Die oorspronklike Achtergracht is omstreeks 1660 aangelê, maar in 1870 verkort (gedempt) en vorm nou deel van Falckstraat.

Achtergracht, Amsterdam. In 1710 deur Pieter Schenk geteken

Bronne:

Amsterdam Stadsarchief  

Nationaal Archief, Nederland

Schoeman, Karel, ’n  Duitser aan die Kaap 1724-1765. 2004

CLAASSEN, JH, Ongepubliseerde Claassen familie navorsing

© 2021 JH CLAASSEN

Twee Plaasmoeders

handdrukjes en afskeidszoentjies van die vrolyke jeugd

In my familie is daar  ’n paar formidabele vroue en het ek  hulle sovêr moontlik uitgelig in my navorsing. Hierdie twee wil ek graag in hierdie stadium voorstel want hulle is van die vroegste geslagte van my familie – toe omstandighede nog moeilik was en daar nie allerhande hulpmiddels was soos wat dit vandag vir die moderne vrou beskikbaar is nie.

Die ligging van Modderrivier

Die een is Maria Magdalena CLAASSEN, dogter van stamvader Clausz CLAASSEN (Clauszen) wat in 1720 hier aangekom het vanaf Delve, Duitsland. Maria (my 5 x groottante) is op 27.9.1744 in Kaapstad gedoop. In daardie stadium het die gesin op Hemelrood gewoon, ’n plaas wat in 1735 aan Clausz toegeken is. Die dorp Herbertsdale is baie jare later op ’n gedeelte van die plaas aangelê.

Op 7.4.1760 trou Maria met Dirk UWE(N)S. Dirk kom in  1752 hier as soldaat van Xanten, Duitsland. Later (1760) word hy boerkneg by Clausz, sy latere skoonvader. Op 27.11.1760 leen hy die plaas Buffelsfontein wat tot en met die dood van Clausz, onder laasgenoemde se beheer was. Met die geboorte van hul eerste kind, word hy die stamvader van die Uwe(n)s familie in Suid-Afrika en Maria die stammoeder. Vanaf 1778 tot 1783 het hulle op Jan de Buys Craal ‘over de Gourits Rivier boven ’t Nauwe Gat’ gewoon. Dirk en Maria sou hulle later bevind op die plaas, Modderfontein aan die Keeromrivier. Die dorp, Blanco is later op ’n gedeelte van die plaas aangelê. Blanco is in 1847 aangelê as ’n bouerskamp. Aanvanklik was dit bekend as White’s Villa, vernoem na Henry Fancourt White, ’n ingenieur wat verbonde was aan die span wat die Montagu pas gebou het tussen 1844-1847. Die naam was toe later verander na Blanco, wat ’n naamspeling was op die naam, White. In 1913 skryf die bekende Pauline Smith van Oudtshoorn oor Blanco:  ‘Great masses of wisteria, white and lavender, were full in bloom. Heaps of violets , some lovely roses. The lakes were very full, and the bridges across the islands much beaten about by the storm. The blackwoods were very fine…’

Gonnakraal

Dirk sterf in 1803 en laat sy weduwee alleen agter op die plaas.

Op 18.4.1803 besoek kapt. WBE Paravicini di Capelli, onder andere die plaas van die weduwee. Hy skryf in sy joernaal, Reize in de Binnenlanden van Zuid-Africa, die volgende:’… Wy bezochten de plaats van de weduwe Uwes welke voor een der beste hoeven van dit district word gehouden, dog zedert het afsterven van de Leenheer schynd deeze plaats in eene minder bloeyende staat te zyn.’ Hy wys daarop dat dit een van die beste plase van die distrik was, maar sedert Maria se man se afsterwe het dit agteruitgegaan. Sy kon egter nie te sleg daaraan toe gewees het nie, want sy leen geld uit aan verskeie mense, onder andere aan Johanna Pienaar, vrou van Jacobus Barnard. Met Johanna se dood skuld sy vir Maria 450.00 riksdaalders. Met die dood van Jan Lauwrens in 1803 skuld hy vir Maria 19 riksdaalders en 16 riksdaalders, onderskeidelik vir maalgeld (dalk vir die maal van koring of iets soortgelyk) en ’n skuldbrief. Dirk en Maria het drie kinders gehad, ’n seun en twee dogters. Geen ander inligting is oor haar bekend nie. Maria sterf op 7.8.1831.

Rheeboksfontein

Dirk en Maria se plaas, Modderrivier, was later besit deur die Lamprecht familie. Maar voor Dirk dit besit het, het dit behoort aan Pieter Terblanche en Petronella Stevens. Pieter en Petronella het natuurlik ook ander plase besit, onder andere Rheeboksfontein. Ná Pieter se dood het goewerneur Janssens en die einste kapt. Paravicini di Capelli eendag Rheeboksfontein besoek waar die weduwee skuiling gebied het aan hoofsaaklik vrouens en kinders wat vanaf die Oosgrens gevlug het. Daardie aand het die goewerneur en die kaptein goed gebruik gemaak van Petronella se gasvryheid toe daar deurnag gedans en partytjie gehou is! Die vlugtelinge het skoon van hul teëspoed vergeet en die kaptein skryf in sy joernaal dat van die meisies ‘waren die er tamelyk wel uitzagen maakte’. Iemand het ’n ou viool gehad en daarmee musiek gemaak totdat hy moeg was, maar hy is omgekoop om langer te speel. Die geselskap het só lekker gekuier dat hulle nóg 24 uur wou bly en die aand se gebeure wou herhaal, maar die goewerneur het gesê dat hulle moet vort. Ná baie ‘handdrukjes en afskeidszoentjies van die vrolyke jeugd’, is hulle daar weg. Petronella se kwaliteite as voorslag gasvrou het ook die aandag getrek van Kommissaris de Mist en sy dogter, ander amptenare en besoekende reisigers van oorsee. Hulle was beïndruk deur die plaas se netheid, die gehalte van die vee en met die kos wat Petronella voorgesit het. Soms was die geselskappe tot 40 persone in grootte. Daar moes dus na hulle en hul reisdiere omgesien word.

Gemerkte eetgerei van Johanna Isabella Claassen

Pieter en Petronella Terblanche se kleinseun, ook Pieter, was getroud met Johanna Isabella CLAASSEN (my niggie 5 x verwyder), kleindogter van stamvader CLAASSEN en broerskind van Maria Magdalena. Pieter (1783-1855) en Johanna (ca. 1792-1877) was ’n goeie span en hulle het vooruitstrewend geboer. Eers hulle twee en later, sy alleen.

Tweede huis op Rheeboksfontein

Johanna was ‘n formidabele vrou wat gesag afgedwing het. Daar word vertel dat sy net  so hard soos haar man kon werk en het hom bedags in sy wa-en-meubelvervaardigingsaak gehelp. Sy was boonop ‘n sakevrou uit eie reg. Sy het aalwyn-ekstrak, botter en meubels al die pad van Groot-Brakrivier se wêreld Kaapstad toe geneem en daar gaan verkoop en met baie geld huis toe gekom. Hulle was baie vermoënd en het heelwat plase (Gonnakraal, Moordkuil, Grootvlakte, Erfpachtland nr. 7, Hartebeeskraal) besit en so ook haar ouers wat omtrent al die grond tussen Mosselbaai en Herbertsdale (Outeniquasdrift, Rooihoogte, Hemelrood…) besit het. Mettertyd het sy die bynaam van Hetta Agent gekry.

Kleinvlei (Moordkuil)

Volgens oorlewering het Pieter een aand baie moeg en moedeloos van die veld by die huis aangekom. Hy en sy werkers het skynbaar vreeslik gesukkel om ’n groot geelhout boomstomp uit ’n kloof te kry. Johanna het sonder om verder te luister, sy perd gegryp, die werkers en stokflou diere gemaak omdraai en vertrek na die kloof. Laataand het sy teruggekeer … met die stomp!

Sterfkennis van Johanna Isabella Terblanche née Claassen

Die egpaar het 10 kinders gehad. Hulle lê in een graf begrawe op die plaas Gonnakraal.

Pieter en Johanna Isabella se graf op Gonnakraal

Bronne:

Terblanche, PS, Terblanche-land, 2006 (sketse ook uit hierdie boek)

Fransen, Hans, The Old Buildings of the Cape, 2004

Claassen, JH, Ongepubliseerde navorsing oor die Claassen familie

Wes-Kaapse Argief- en Rekorddiens

Shell, Robert C-H, Changing Hands. 2007

© 2021 Johann H Claassen

Die Sondes van die Vaders

Hy het ’n stuk hout geneem en haar daarmee op haar hande geslaan.

Name en die familienaam is verander om die identiteit van die kinders wat nog in lewe mag wees, te beskerm.

Dit kon enige plek in die wêreld gebeur het. Maar dit het nie. Die plek was Kroonstad, ’n dorp met ’n konserwatiewe gemeenskap, goeie skole en netjiese strate. Kerkgeboue, gebou met klip uit eie bodem, ’n monument vir Sarel Cilliers. ’n Dorp wat bekende skrywers en digters opgelewer het: Antjie Krog, Dot Serfontein en Max du Preez. Geleë teenaan die kronkelende Valschrivier en wat later – soos wat die dorp uitgebrei het – ook deur die dorp vloei. In die jare 1950’s was dit op die oppervlakte ’n rustige dorp.

Reitzstraat, so vernoem na pres. FW Reitz, was ’n besige straat gedurende die dag, maar as die son saans aanstaltes kry oor die Vrystaatse koppies, het dit ook rustig geword in die mooi netjiese huise in die straat. Elkeen sou besig wees met sy of haar taak, hetsy dit nou huiswerk was, godsdiensbeoefening, of studies. Dalk was Magdalena, die oudste kind dié aand besig met haar skool-huiswerk. Dié aand toe haar pa, Carel Delport, haar so geslaan het. Só geslaan het dat sy na die bure moes hardloop – met haar pa agterna – en dáár gaan wegkruip het.

Magdalena, die moeder van die huis, vertel in 1956 op haar eerlike manier in ’n verklaring van dié aand en van vele ander aande en dae waarop sy en die kinders die verbale én fisieke mishandeling deur haar man en pa van haar kinders, moes verduur.

Sy en Carel is in 1941 op ’n ander rustige dorpie, Paul Roux, in die eg verbind. Beloftes, voor getuies, is aan mekaar gemaak. Heel waarskynlik was beide die egliede se ouers daar. Die pa wat sy dogter plegtig en vol vertroue afgee aan haar toekomstige man en beskermer. Dalk was beide die ouerpare gelukkig en trots op die nuwe skoonseun en skoondogter of dalk was een of hulle albei so ’n klein bietjie ongelukkig met die keuse wat gemaak is. Dalk was daar  tóé al iets aan Carel wat gepla het. Ons sal nie weet nie, hoewel daar tog iets moes gewees het wat veroorsaak het dat die bruid reeds voor haar troudag gif sou  gedrink het – as mens nou Carel se latere getuienis voor die hof moet glo. Hel, wat laat ’n jongmeisie gif drink?!

Die fisieke aanvalle op haar het reeds vroeg in hul getroude lewe begin. In 1944, kort na die geboorte van Cornelia. Hulle het in ’n agterplaas by iemand gewoon. Hy het haar met die vuis in die gesig geslaan. Maar hy was agterna spyt, sê  sy. Sy sê die moeilikheid het gewoonlik gekom wanneer hy nie tevrede was met hoe sy dinge gedoen het nie. Hetsy dit nou kosmakery of enigiets anders was wat verband gehou het met die huishouding. En, het sy voortgegaan, dikwels wanneer dinge vir hom skeefgeloop het by die werkplek, het hy dit saans op haar kom uithaal. Hy het haar dikwels geslaan, maar sy het ter wille van die kinders maar uitgehou. Hierdie frase sou vir eeue opklink in die howe regoor die aardbol: ‘ek het maar uitgehou ter wille van my kinders’.

Hier teen die einde van 1955 sou hy haar vir die soveelste keer aanrand. Met die vuis op haar oog. Maar die aanranding het nie daar gestop nie. O, nee. Hy het ’n stuk hout geneem en haar daarmee op haar hande geslaan. Dié hande wat vir hom moes kos maak. Dié hande  wat sy kinders moes versorg – klein Susanna was maar ’n bietjie ouer as ’n jaar. Sy kon haar hande vir ’n paar dae nie gebruik nie en latere x-straal foto’s het getoon dat van die kraakbeen beskadig is. Hierdie keer het hy té vêr gegaan en het sy ’n kriminele klagte gelê. Hy is met £20.00 beboet. Maar hy was spoedig weer terug op sy ou weë, trouens sewe dae na dié gebeure het hy weer op haar begin vloek en gedreig dat hy haar keel met ’n stomp mes sal afsny!

En toe breek dáárdie aand aan. Op 14 Maart 1956. Aandete was voorgesit en die  Delport gesin het plaasgeneem by die tafel. Soos dit maar oral met ’n groterige gesin aan die tafel gaan, is daar ’n onderlinge spelery of tergery tussen die kinders. Die 5-jarige Paul bly aanhoudend vir Cornelia (nou twaalf jaar oud) op die maag slaan waarop Cornelia hom ’n tikkie op sy arm gee om op te hou. Daarop het die vader van die huis briesend kwaad opgespring en vir Cornelia aan die arm beetgekry, met soveel geweld sê  haar ma, dat die kind se arm spierwit geword het. Sy het vir hom gesê hy maak die kind seer, maar hy steur hom min daaraan en begin die kind se arm draai terwyl hy op haar vloek en skel. Die oudste dogter, Magdalena (nou 15jr) het haar pa versoek om nie so te vloek nie aangesien daar vreemde mense in die huis was. Haar ma het haar stilgemaak en dis tóé dat Carel ’n bank (seker van die houtbankies wat destyds in vele huishoudings se kombuise aangetref was) optel om vir sy vrou daarmee te gooi. Magdalena het nog probeer tussenbeide tree, maar Carel het reeds gegooi. Gelukkig spring sy vrou terug in die gang en die bank tref die middeldeur met soveel geweld dat die deur middeldeur breek. Sy sê vir die hof dat die kinders in die nabyheid was en dat hy ewe maklik een van hulle ernstig kon beseer het. Sy vergeet dat die aanval op haar gemik was en tipies moeder, tipies die nuwe beskermer in die huis, antisipeer sy wat dalk met een van haar kinders kon gebeur het. Sy vergeet dat sý  dalk doodgegooi kon gewees het! Nadat Cornelia deur haar pa met ’n stoel gedreig is, hardloop sy gillend uit die huis. Intussen het Carel ’n ruwe stuk stok in die hande gekry waarmee hy vir Magdalena toegetakel het oor haar bene. Daar het bloed gevloei. Daarop het Carel, ’n bouer van beroep, ’n baksteen gegryp en sy vrou daarmee gegooi. Dit het rakelings verby die 5-jarige seuntjie getrek, maar gelukkig vir sy vrou gemis. Volgens haar sou die baksteen, indien hy vir klein Paul raak gegooi het, teen die nek getref het en kon moontlik sy dood veroorsaak het.

Groot Carel was nou op die oorlogspad, het sy vrou met die vuis gedreig en haar skreeuend toegesnou dat sy die polisie moet bel want sy het hom mos al gaan verkla. Magdalena, die dogter het toe gesê dat sý nou die polisie gaan bel waarop Carel sy vrou gelos het en haar agterna gesit het. Sy was te vinnig vir haar pa en met ’n slim maneuver haar pa ontduik. Die kinders wat kon, het in allerhande rigtings gespat dermate dat Cornelia eers om 21:00 gevind was. Magdalena is reeds vroeër deur haar pa teruggebring. Maar Carel se boosheid ken geen einde nie en hy dreig om Cornelia na die polisiekantoor te neem om haar dáár ’n goeie loesing te gaan gee! Ja, destyds was daar so ’n ongeskrewe reëling dat jy jou kind na die polisiekantoor kon neem waar jy dan die kind ’n pak slae kon gee onder toesig van ’n polisiebeampte! Hy het toe nie sy dreigement uitgevoer nie, maar haar belowe dat hy haar die volgende dag sal neem. Die sadisme van haar pa sou nie daar stop nie.

Die volgende aand het hy vir Cornelia gestuur om ’n lat te gaan pluk. Soos om vir ’n terdoodveroordeelde aan te sê om sy/haar eie tou te gaan vleg; sy/haar eie guillotine te gaan skerpmaak. Sielkundige uitmergeling van die hoogste graad! Sy het geweet wat gaan kom en sy kon bloot ’n klein bietjie uitstel bewerkstellig deur stadiger te loop, langer te soek na ’n ‘geskikte’ lat, sukkel om dit  af te breek en  die sytakkies en blaartjies stadig een-vir-een te verwyder om op só ’n manier die ‘perfekte’ lat vir haar pa te pluk, nee, vir háár te pluk. Daar bestaan so ’n  platvloerse  uitdrukking in Afrikaans wat ek nie hier wil herhaal nie. Sy sou dan weer stadig terugstap na haar pa en sy sou dan met ’n bewende hand die lat na hom uithou. Hy sou dit heel waarskynlik uit haar 12-jarige handjie pluk. Haar ma verklaar verder hoe haar man vir Cornelia én die 11-jarige Johannes na ’n kamer geneem en die deur gesluit het. Die rede waarom hy glo vir Johannes saamgeneem het om die aanranding te aanskou was om ’n haat teenoor sy pa te laat ontwikkel. Dié pa aan wie hy nogal baie geheg was volgens sy ma.

Carel het die een lat opgeslaan op Cornelia en toe uitgegaan, nog een gaan pluk en haar wéér  gaan slaan tot daardie lat ook gedaan was. Daarna het hy haar met sy swaar grootmenshand geslaan. Haar ma sê dat Cornelia só gehuil het dat sy bevrees was dat die kind die stuipe sou kry! Sy sou ook deur die venster gekyk het en het gesien dat die kind baie senuweeagtig was. Wel, watter kind sou nié wees nie! Ná die aanrandingsessie (haar ma noem dit ’n pak slae) het sy opgemerk dat die kind se lyf heeltemal opgeswel was. Die volgende dag was daar blou merke aan haar lyf en bene. Sy sluit haar verklaring af deur te sê dat die kinders gedurig in ’n senuspanning is, nie ’n goeie opvoeding kry nie en nie normaal ontwikkel nie.

’n Buurvrou (ek noem haar buurvrou nr. 1) wat regoor die Delport gesin woon, het ook ’n verklaring afgelê. Sy sê dat reeds sedert die begin van 1956 het sy opgemerk dat daar baie onaangenaamhede in die vorm van rusies by die gesin aanwesig was. Die kinders het ook gedurig gespanne voorgekom.

Op 14 Maart 1956 omstreeks 18:00 het sy gemerk dat een van die dogters vreesbevange uit die huis gehardloop het. Sy dink dit was die oudste dogter (Magdalena). Haar pa het haar agterna gesit met ’n stok in sy hand en het die mees afskuwelike skeldtaal teenoor haar gebruik. Hy het onder andere geskreeu dat hy haar pap gaan slaan. Die dogter het gevlug na ’n ander buurvrou wie op haar beurt die polisie laat kom het. Maar voordat die polisie opgedaag het, sê  hierdie tweede buurvrou, het van die ander kinders hul pa agtervolg terwyl hy na Magdalena gesoek het. Hul ma het by die tuinhekkie gestaan. Die pa het die kinders teruggestuur huis toe en het ook self huiswaarts gekeer. Toe hy egter by die tuinhekkie opdaag, het hy sy vrou drie harde houe met die stok toegedien. Die buurvrou sê dat sy kon sien dat die pa vreeslik wreedaardig was en dat sy seker is dat hy die dogter sou doodslaan indien hy haar in die hande sou kry. Sy was onrustig oor die kinders en het tot om 22:00 op haar stoep bly sit om te sien wat verder gebeur. Sy sê sy was voornemens om die saak by die Volkswelsyn aan te meld.

Omstreeks 21:30 daardie aand het sy gesien hoe die pa voor die huis op ’n tafeltjie sit. (hy het daar gesit om te wag dat Cornelia huis toe moes kom). Cornelia het toe opgedaag en het vreesbevange gegil dat haar pa nie nader aan haar moet kom nie en nie aan haar moet vat nie. Cornelia se ma het op die stoep gesit. Haar pa het haar aan haar hand gevat waarop sy bitterlik aan die huil gegaan het. Sy was vreesbevange toe haar pa haar, tesame met Johannes, na die vragmotor geneem het wat op ’n donker plek geparkeer gestaan het. Die buurvrou het aan die ander kant van die straat afgestap om beter te sien en sy het gehoor hoe die pa vir Cornelia belowe dat sy nog haar pak sou kry.

Op die 15de Maart 1956, die volgende aand dus, omstreeks 21:30 het dieselfde buurvrou weer ’n vreeslike gehuil vanuit die Delport-huis gehoor. Dit het haar só ontstel dat sy nie die aand aan die slaap kon raak nie. Die volgende dag het sy na die ander buurvrou gegaan om te hoor of sý gewillig was om ’n verklaring af te lê indien sy die aangeleentheid aan die Departement van Volkswelsyn sou gaan rapporteer. Daar gekom, het sy ook die kinders se ma daar aangetref. Sy het toe vir die ma gevra of die tweede oudste kind die vorige aand slae gekry het. Die ma sou toe gesê het dat haar man twee kweperlatte stukkend geslaan het op die kind. Daarna het hy sy plathand gebruik ‘totdat hy bevredigend gevoel het’. Die ma het aan hulle twee buurvrouens bevestig dat die kind se lyf vreeslik opgeswel was. Sy het voorts gesê dat die seuntjie ook teenwoordig was in die kamer sodat dié alles kom aanskou en die spanning deurmaak. Buurvrou nr. 1 verklaar dat Delport glad nie omgee hoe en waar hy sy vrou uitskel nie en dat sy van mening is dat die kinders geen goeie opvoeding in sulke omstandighede kan ontvang nie.

Buurvrou nr. 2,  wat ek vir doeleindes van hierdie artikel so noem, is eintlik nie ’n buurvrou nie, maar een wat in die nabygeleë Symondsstraat woon. Sy verklaar dat sy die Delport-gesin reeds die afgelope drie jaar ken. Sy is deeglik bewus daarvan dat mnr. Delport sy vrou gereeld geslaan het en dat laasgenoemde gereeld by haar aangekom het met groen en blou kneusplekke aan haar liggaam. Sy is ook bewus van die keer wat mev. Delport se hande só geslaan was dat sy dit nie kon gebruik nie. Sy weet  dat mnr. Delport ’n boete daarvoor opgelê was. Daarna sou dit vir ’n tydjie rustiger gegaan het maar sedertdien het  hy hom begin ‘wreek op die kinders’.

Op 14 Maart 1956 omstreeks 18:00 het die oudste dogter, Magdalena, verwese van angs en vrees by hulle huis opgedaag en ingestorm.  Sy was só angsbevange dat haar eie kinders ook hierdeur geaffekteer was. Die dogter sou saam met haar by die spens ingegaan het en het op die stoel teen die muur geval. Sy het haar gevra wat gebeur het waarop sy gesê het dat haar pa haar vreeslik geslaan het en dat sy dink dat haar pa haar nou agtervolg het. Haar ma sou glo vir haar gesê het sy moet weghardloop want sy is bang haar pa slaan haar dood. Sy sou baie gedoen het om die kind onder bedaring te kry en elke keer as sy ’n geluid gehoor het, het sy onder die bed ingekruip. Sy kon nie glo dat sy veilig is nie. Sy het drie ‘harde’ houe aan die kind se linkerbeen opgemerk. Die een hou wat onderkant die waai van die been was, was rooi. Een hou was in die waai van die been, dit was stukkend en bloed het daaruit  gestroom. Nog ’n hou was ’n bietjie hoër op teen die been.

Sy het die kind se pa buite om  die erf sien loop met ’n stok van ongeveer ’n duim dik in sy hand. Buurvrou nr. 2 se man het die polisie gebel en ’n konstabel het die dogter weer teruggeneem na die vader. Terug na haar aanrander! Sy sluit af deur te sê dat sy bewus is van die feit dat mnr. Delport teenoor en in die teenwoordigheid van die kinders afskuwelike taal gebruik en dat sy hom as onbevoeg om kinders te versorg, beskou.

Toe die aangeleentheid uiteindelik voor ’n kinderhof  in Junie 1956 beland, staan mens verstom oor die houding van die pa van die gesin. Hy sê onder andere dat ‘ons’ alles probeer het om die geval te skik. Hy sê dat dit ’n mislukte huwelik van die begin af was. As dit ’n grap was, sou mens kon lag oor sy uitlating teenoor die landdros dat hy een van die ongelukkiges is om hierdie soort van huwelik te kry! Volgens hom het [hy] al die jare probeer om ’n sukses van die huwelik te maak. Volgens hom het ‘tyd gewys dat ek en my vrou nooit dit sal kan regkry nie’. Hy maak die stelling dat sy vrou ongebalanseerd is, want voor die huwelik het sy al so vêr gegaan om gif te drink! Hy kan geen voorstelle doen ten opsigte van die toekomstige belange van sy kinders nie, dat hy amper bankrot is, maar dat hy alles binne sy vermoë sal doen om sy kinders te help. Die vorige jaar was sy salaris gemiddeld £13.00 per week, wat die loon van ’n ambagsman is.

Toe dit die moeder se beurt is om voor die hof te getuig, sê  sy dat haar man ’n verskriklike onbeteuelbare humeur het. Sy verklaar dat sy al die jare probeer het om haar man in alle opsigte te help. Alles is skoon en netjies gehou en die kinders was goed versorg. Sy het met haar masjienwerk (naaimasjien) gehelp om ’n ekstra inkomste te bewerkstellig. Sy het ’n bediende gehad wat sy £1.00 per week betaal het en nog een wat die strykwerk gedoen het. Ten spyte daarvan alles kon hy nooit tevrede gestel word nie en het hy ’n ongelukkige atmosfeer geskep. Sy dui aan dat sy met die jongste drie kinders by haar broer in Welkom kan gaan bly. Die een kind is doof en dié kan na ’n staatskool vir dowes gestuur word. As haar man vir die drie oudstes in ’n koshuis kan sorg sal sy gaan werk om vir die drie jongstes te sorg.

Carel Delport is op Colesberg gebore, verlaat die skool na std. VII en wy ’n aantal jare aan boerdery. Omdat hy nie daarmee ’n sukses kan maak nie, wend hy hom tot die boubedryf en is werksaam as brugbouer in die Vrystaatse Provinsiale Administrasie. Hoewel hy ’n harde werker is, vind hy dit moeilik om vir ’n baas te werk en verlaat gevolglik die Administrasie. Hy bekwaam hom later as messelaar en begin sy eie boukontrakteur-besigheid. Aanvanklik gaan dit moeilik so sonder kapitaal, maar met die hulp van sy vrou slaag hy daarin om die eerste huis gebou te kry en dit van die hand te sit teen ’n wins van £1500.00. Ná  hierdie sukses is dit steeds wat hy doen ten tyde van die ondersoek. Volgens die ondersoekbeampte kom hy sterk en normaal voor met ’n lenige gestalte en ’n blas gelaatskleur. Sy gelaatstrekke wek die indruk van verbittering. Ten spyte van sy gebrekkige skoolopleiding toon hy ’n goeie insig in argitektuur. Die ondersoekbeampte, in sy evaluasie van Delport as persoon, som hy hom op as ’n tipe van ’n dr. Jekyll and mr. Hyde.

Die moeder van die gesin, Magdalena Juliana, is na std. VI uit die skool. Haar vader was ’n transportryer. Sy het haar ma met huishoudelike take gehelp tot en met haar huwelik met Delport. Magdalena is normaal sonder enige kwale of gebreke, volgens die ondersoekbeampte. Sy vind dit egter moeilik om logies en nugter te dink weens al die spanning. Die aanhoudende konflik tussen haar en haar man takel haar selfvertroue af en is haar ondernemingsgees op ’n laagtepunt. Sy sien eenvoudig net nie meer kans om op haar eie bene te staan nie. Sy sien eerder kans om verder fisies gemartel te word as om psigiese verantwoordelikhede te aanvaar, aldus die ondersoekbeampte.

Dit is wanneer mens die verslae van die onderhoude wat die ondersoekbeampte met van die kinders gevoer het lees, dat mens besef dat die onskuldige en naïewe kinders steeds ’n soort van liefde vir hul pa het. Die oudste, Magdalena Juliana, so vernoem na haar ma, skerm vir haar pa deur te verklaar dat haar uitwendige beserings nie so erg is nie. Sy gesels openlik oor die omstandighede by die huis, maar dis duidelik dat haar verfyndheid in ’n mate afgestomp is.

Die tweede oudste dogter, Cornelia, is nog vol blou kolle en fisiese letsels van die drag slae wat haar pa haar gegee het toe die ondersoekbeampte haar besoek by die skool. Sy is tot breekpunt gespanne, maar doen ook haar uiterste bes om haar vader te beskerm. Soos haar oudste suster, presteer sy ook bevredigend op skool.

Die seun, Johannes Gerhardus, is saggeaard en steur hom nie juis veel aan dit wat rondom hom aangaan nie. Ten tyde van die ondersoek was hy in std. IV en sy kunssinnigheid skemer deur.

Die seun, Carel Stephanus, so vernoem na sy pa, is in sub. A en kom normaal voor sonder enige gebreke.

Paul Ferdinand, 5jr oud, is tuis. Hy het in ’n stadium rugmurgontsteking gehad, was vroeër die jaar (1956) in die hospitaal en het doof geword. Hy is geleidelik besig om te verleer om te praat. Dit laat mens met groot hartseer om te verneem dat hy, wanneer sy pa vir sy ma skel, vra: ‘Vloek pappie weer vir mammie?’ Die moeder meen die feit dat hy nie meer kan hoor nie, ’n vinger van die Voorsienigheid is deur die kind se gehoor weg te neem sodat hy nie meer die skeldtaal kan aanhoor nie en dat hulle tot hulle sinne moet kom.

Susanna Helena, twee jaar oud, is ’n normaal geskape kind, aldus die ondersoekbeampte.

Ongeveer ’n week nadat die moeder die verklaring afgelê het, het sy die ondersoekbeampte genader met die versoek om die hofverrigtinge uit te stel aangesien daar ’n moontlikheid is dat sy en die vader mekaar dalk weer mag vind. Van kerksweë is daar ook aandag aan die gesin gegee; hulle het die kerk weer gereeld besoek en dit het tog voorgekom of daar ’n verandering ten goede besig is om in te tree. Geen uitbarstings het byvoorbeeld voorgekom nie. Tot die dag van 14 April 1956.

Die gesin het ’n losstaande skakelhuis bewoon en was netjies gemeubeleer en in ’n goeie toestand. Boonop was dit in ’n goeie buurt geleë. Die gesin se finansiële posisie is benard want, ten spyte daarvan dat die vader drie huise besit, is twee daarvan nog nie verkoop nie en die krediteure blaas in sy nek. As hy die huise verkoop kan kry, sal hulle dit net-net maak. Was dit nie vir die moeder se aanvullende inkomste met die naaldwerk nie, sou hulle vir seker ook voedselgebrek gely het.

Die vader is nie ’n onbekende in die kerk nie, maar vind dit onmoontlik om huisgodsdiens te hou. Die kinders woon wel Sondagskool by, maar in die jongste verlede het die vader begin om die kinders te verbied om soontoe te gaan. In ’n stadium het die vader ook die predikant by die huis uitgejaag.

Die egpaar het by verskeie geleenthede pogings aangewend om te skei, maar dan weer versoen geraak. Die ondersoekbeampte maak die afleiding dat hulle nie met mekaar kan klaarkom nie, maar ook nie sonder mekaar nie. Verder sê hy dat die vader nie gelukkig voel as hy nie kan rusie maak nie en so ook nie die moeder nie as sy nie kan ly nie!  En hier lê die kruks van die probleem, naamlik dat mans kon dink – en steeds dink – dat mishandelde vrouens daarvan hou om te ly! Soos ook om byvoorbeeld te dink  dat vrouens, met hul kleredrag, mans uitlok om hulle te verkrag!

Die ondersoekbeampte is egter van mening dat die plofbare toestand in die gesin groot gevaar inhou en hy verwys na die keer wat Delport sy vrou se neus gebreek het en sy, van sy ribbes. Hy vrees dat die vader ’n punt gaan bereik waar hy sy hele gesin kan uitmoor. Daar is al oorweeg om kriminele stappe teen die vader te neem, veral die aanranding op sy oudste twee dogters, maar aangesien die moeder nie getuienis wou aflê in die verband nie, is die klagtes daar gelaat. Dit is egter duidelik aan die moeder gestel dat indien sy sou volhou om nie getuienis af te lê nie, sy moontlik as medepligtige vervolg kan word.

Die ondersoekbeampte maak weer ’n bevinding ten opsigte van die moeder as sou sy ly aan ’n soort egoïstiese liefde vir lyding. Met die jare/in die loop van die jare het sy haarself gedurig as ’n martelaar gesien en blykbaar so gewoond geword daaraan dat dit tans vir haar ’n troetelgedagte is.

Hy bevind dat die kinders ingevolge art. 1 van die Kinderwet as sorgbehoewend beskou behoort te word – iets waarmee die hof uiteindelik nie mee saamgestem het nie.

Uiteindelik, na gesprekvoering met die ouers, word daar saamgestem dat die skoolgaande kinders voorlopig in ’n koshuis geplaas word, dat die vader ’n vaste betrekking aanvaar en beide gaan vir psigiatriese behandeling.

Toe die Kinderhof weer op 21.7.1956 hervat, word die hof ingelig dat die ouers besluit het om apart te bly, dat die vader £8.00 per week onderhoud sal betaal vir die kinders en dat al die kinders by haar sal bly.

Teen Desember 1956 berig die ondersoekbeampte dat die moeder en haar kinders in Parys, Vrystaat bly en die vader in Vryburg. Op 19.3.1957 word rapporteer dat die dowe seuntjie in die Trans-Oranje skool vir dowes in Pretoria is. Die moeder en kinders woon in ’n drieslaapkamerhuis in ’n goeie omgewing en die huis is skoon en voldoende gemeubeleer. Met die hulp van die Gereformeerde gemeente van Parys en die £8.00 onderhoud van die vader gaan dit onder omstandighede goed.  Daar is ook ooreengekom dat die vader op gereelde tye die kinders besoek. Die moeder poog om die inkomste aan te vul met naaldwerk, maar weens swak gesondheid kon sy nie veel van ’n sukses daarvan maak nie.  Op 22.3.1957 besluit die hof dat die kinders nie sorgbehoewend is nie.

Die egpaar skei uiteindelik in 1962.

Die vader sterf in 1979 met ’n batige boedel. Sy enigste erfgename is: Carel Stephanus, Paul Ferdinand en Susanna Helena.

Carel Delport vind sy laaste rusplek in die begraafplaas van Kroonstad.

Een van die kinders word ’n onderwyser aan ’n hoërskool, nog een ’n musikant, ’n ander een, ’n tekenaar en een, ’n bankklerk.

Die moeder van die gesin is in 1984 ’n verkoopdame in Kroonstad en die jaar daarna, is sy oorlede.

© 2021 Johann H Claassen

Die Stormagtige geboorte te Bellevue

Dit was skynbaar Dawid se vader wat na die posmeester se huis gehardloop het om hom te vra om ’n plan te maak.

Dis nie dat die verwagtende vroue van vandag dit maklik het voor, tydens en na hul bevalling nie, maar in 1932 was dit ’n totaal ander saak. Nog vêrder terug in die geskiedenis was dit natuurlik in die meeste gevalle ’n nagmerrie maar in 1932 was daar ook die nuwe tegnologie waarmee rekening gehou moes word en dit kon nogal hoofbrekens besorg aan almal wat betrokke was by die bevalling.

Dawid Edward Hugo NAUDE het op 10 Februarie 1932 vroegaand al aangedui dat hy gereed is om die werklike lewe te ontmoet. Maar nie almal en alles daarbuite in Franschhoek was al gereed vir hom nie. Dit was ’n stormagtige Bolandse weer met gepaardgaande donders en bliksems wat veroorsaak het dat die telefoonlyne tussen Franschhoek en die Paarl afgeruk is. Daar moes dringend met die dokter in die Paarl kontak gemaak word en die telefoon was die enigste kommunikasiemiddel vir die gewone burger. Óf Dawid se verwagtende moeder, Jacoba Hofmeyer DU TOIT óf sy vader, Pierre Olivier Hugo NAUDÉ , het teenwoordigheid van gees behou en dadelik besluit dat die posmeester die enigste een is wat hierdie noodsituasie sou kon oplos.

Dit was skynbaar Dawid se vader wat na die posmeester se huis gehardloop het om hom te vra om ’n plan te maak. Die posmeester, ene Thomas William DE SMIDT, was in daardie stadium besig om homself te skeer, maar met die aanhoor van die probleem, het hy dit dadelik gelos en hom gehaas na die poskantoor. Inderhaas het hy die oproep met ’n ompad herlei na die Paarl.

Dr. Frans P BESTER wat seker gewoond was daaraan om enige tyd van die dag of nag en in enige weerstoestande hierdie soort van oproepe te ontvang, het dadelik vir verpleegster L ROSENSTRAUCH opkommandeer en saam is die twee toe daar weg oppad na Bellevue, die huis van die verwagtende ouers. Hulle sou eers meer as ’n uur later daar opdaag. Intussen het die bure van die NAUDÉs , die CILLIERS van Windsor House, vir Jacoba geselskap gehou en ondersteun. Dit was veral mev. CILLIERS wie se hartlikheid lank daarna deur Jacoba nog onthou was.

Dit was egter eers om 2:30 die volgende oggend dat die NAUDEs se eerste seun die lewenslig aanskou het en sy “…maiden song to mankind echoed and re-echoed through the long silent halls of Bellevue.”  So skryf sy moeder kort na sy geboorte in ’n kort opstel met die titel “Our Son.” 

In hierdie kort geskrif van haar, verskaf Jacoba baie inligting van die mense rondom haar, maar slegs van die mense buite die huis. Haar eersgeborene se naam word nie genoem nie, ook nie die van haar man of haarself nie. Gelukkig meld sy die familienaam toe sy skryf: “With what anxiety did your grandma Naudé and dad wait for that song and what joy filled our hearts…” En vêrderaan  maak sy die deur se skrefie vêrder oop  as sy sê: “…little bundle who was responsible for all the stir of anxiety and joy, the first Naudé had been born at Bellevue…”

Gewapen met die familienaam en die geboortedatum, deursoek ek die NAUDÉ genealogie in Volume N van GISA se Suid-Afrikaanse families en ek spoor een op wat in 1932 in Franschhoek gebore is. Maar slegs die jaartal word verskaf. Ek stel vas dat Bellevue deesdae The Garden House heet. Die eienaar van hierdie pragtige gastehuis verras my met ’n nota wat sy besit waarop geskryf is dat NAUDÉs  in ’n stadium eienaars van die huis was.  Daarna wend ek my tot mev. Juna Malherbe van die Hugenote  Vereniging. Sy bevestig die adres van die huis en sy deel my mee dat ene David Francois NAUDÉ omstreeks 1881 verantwoordelik was vir die oprigting van die huis op erf 55 in De Wet straat.

Vervolgens stel Juna met behulp van die NAUDÉ genealogie  vas dat hierdie David Francois Naudé ’n kleinseun gehad het met die naam van David Edward Hugo Naudé en hy is gebore op dieselfde dag as die een wat die nuwe moeder so pragtig besing het in haar opstel. Op dieselfde wyse kon sy dus ook vasstel wie die ouers van die eersgeborene was. ’n Vêrdere interessantheid is die feit dat Pieter Hugo NAUDÉ,  die wêreldbekende skilder kunstenaar, ’n halfbroer is van David Edward Hugo NAUDÉ se vader, Pierre Olivier Hugo NAUDÉ.

David Edward se moeder  is die dogter van Hendrik Petrus Büchner DU TOIT en Francina Aletta VAN DER SPUY. David Edward Hugo Naudé trou later met Patricia Ann POOLE en hulle het drie kinders , naamlik Christopher Frederick, André David  en Pierre Harvey. André David sterf in 1980 in die Angola-Bosoorlog.

Die ander rolspelers op hierdie stormagtige nag was die CILLIERS gesin, die verpleegster wat die dokter bygestaan het, verpleegster L ROSENSTRAUCH en dan dr. Frank P BESTER.

Mariana OLIVIER wat navorsing oor die CILLIERS familie doen, is heel waarskynlik reg as sy aandui dat die “Mr. and Mrs. JD CILLIERS” wat Jacoba in haar skrywe meld dalk dieselfde mense is as Jacob Daniel CILLIERS*1892  en Eadie Violet FULLER wat in Franschhoek getroud is en kinderloos was. Hulle was dalk net so opgewonde oor die nuwe aankomeling soos Jacoba en die res van die NAUDÉ  juis omdat hulle kinderloos was en dalk elke nuwe baba in die straat se koms met ewe groot opgewondenheid afgewag het saam met die ouers.

In die 1931 kieserslys van die Paarl kon ek ’n paar manspersone opspoor met die van ROSENSTRAUCH, almal grofsmede of wamakers, asook  getroude vroue met  dieselfde van.  Onder die vroue met die nooiensvan van ROSENSTRAUCH, kon ek slegs een opspoor en sy was ene Louise Henrietta. Haar beroep word aangedui as ‘huiswerk’ maar  sy kon moontlik ook as vroedvrou opgetree het in die gemeenskap.

   Dr. Frans P. Bester by sy motor in 1914 (Foto: Drakenstein Heemkring)

                                                               

Dokter Frank (Frans) Petrus BESTER , wonende in daardie stadium in die Hoof straat van  Paarl is gebore te Oostenwal, Langebaan op 21.8.1875 as die tweede oudste kind van Andries Jacobus BESTER en Johanna Alida MOCKE. Hy gaan aanvanklik skool in die sendingskool vir bruin mense te Paternoster  en later te Panorama, F.D. Changuion skool, Langebaan. Op 13 jarige ouderdom sit hy sy skoolopvoeding voort te Stellenbosch Gimnasium. Na hy die intermediêre BA eksamens aan die Victoria Kollege afgelê het, vertrek hy na die universiteit van Edinburgh, Skotland  waar hy in 1898 die grade M.B. Ch.B verwerf.  Nadat hy ’n jaar se praktiese ervaring as mediese dokter opgedoen het aan verskeie hospitale in Birmingham en Dublin, keer hy terug na Suid-Afrika en open ’n praktyk in Porterville. Hy word ook aangewys as ’n addisionele dokter te Piketberg.

Tydens die uitbreek van die Anglo Boereoorlog skaar hy hom aan die kant van die Britse magte, onder andere as inligtingsoffisier en kommandant van die dorpswag. Hierdie optrede van hom sou die vinnige agteruitgang van sy praktyk beteken en hoewel dit later weer beter sou gaan, vestig hy hom in die Paarl 1911 waar hy die mediese beampte van die Spoorweë word en later in 1912 aangestel word as die distriksgeneesheer van die Paarl  en mediese beampte van die La Motte bosbou nedersetting in 1914.

In latere jare tot en met sy aftrede in 1951 was hy in verskillende hoedanighede  betrokke by die mediese beroep organisasies. Hy was ook ’n ywerige korrespondent in die Suid-Afrikaanse Mediese Tydskrif waarin hy soos volg skryf:

To the Editor: I have been worried over the Editorial of 2 July where to my mind most unjustified attacks were made against the S.A. Medical and Dental  Council, and I hasten to agree and endorse every word written by my old colleague, DL H. A. Moffat, and published  under correspondence in the Journal of 20 August. During the five years that I served as a member of the S.A. Medical and Dental Council, I was practically the only man representing the Country  and General Practitioners, and I was always conscious of the very definite and impartial attitude taken up by the members in all the complaints that came before us. We were, as the Council is now, guided in our findings by an eminent K.C., and never was there any spirit of victimization of the accused. There can be no doubt that criticisms, as published in the Editorial of the Journal of 2 July, are derogatory to the standing of the Council, and can only be of irreparable damage to the profession as a whole.

Frank P Bester, P.O. Box 206 Paarl, 24 August 1949

Bronne:

Beyers, C.J. et al., Dictionary of South African Biography, Volume V, Human Research Council, Pretoria, 1887.

Drakenstein Heemkring

GISA, Suid-Afrikaanse Families, Volume N, Stellenbosch, 2011.

GISA, Suid-Afrikaanse families, Volume T, Stellenbosch, 2011.

Kieserslys vir Paarl, Staatsdrukker, 1931.

Malherbe, Juna, Hugenote Museum, Franschhoek.

Olivier, Mariana, CILLIERS navorsing

SA Medical Journal, 17.9.1949

© 2021 Johann H Claassen

Die dorpie wat nooit was nie – BENNETSVILLE (soms ook geskryf, Bennettsville)

Dit is ’n voltydse werk om orde in die dorp te handhaaf

Die naam, Clapmusbergh verskyn reeds in 1657 in dokumente. Die klapmus verwys na die vorm van die koppie –  wat van vêraf lyk soos ’n matrooshoedjie. Geleë tussen Stellenbosch en die Paarl, maar wat ook van Kaapstad se kant af, sigbaar is.

Abraham Diemer, seun van ’n eerste vryburger (kleremaker, herbergier, kruidenier en slagter) het aanvanklik op die plaas Stellengift in Simondium geboer wat hy saam met sy swaer Blesius besit het, maar in 1699 kry hy sy eie plaas naby die huidige Klapmuts wat hy Groenfontein noem.

Die gebied rondom Klapmutskop was hoofsaaklik weiding en landbougrond gedurende die vroeë boerdery- en nedersettingsperiode van die 17de en 18de eeu. ’n Belangrike kenmerk van die gebied gedurende hierdie tydperk was die Clapmuts Uitspan. Uitspanplekke is met tussenposes as  rusplekke aangelê vir boere wat swaar ossewaens met produkte na en van  die Kaapse markte geneem het. Baie van die steil passe, soos die Franschhoekpas, was nie vêr  van Klapmuts af nie en hierdie spesifieke uitspan het as ‘n kritieke oorstaanplek gedien  wat voldoende weiveld en water gebied het. Die ontwikkeling van die Klapmuts-dorpie het eers begin na die inhuldiging van die spoorlyn (Kaapstad – Paarl) in 1863. Die kaart van 1873, wat hiermee saamgaan, dui aan dat die nuwe gehuggie ‘n stelsel van paaie parallel met die spoorlyn sou hê , met die Klapmuts-stasie as fokuspunt van die plan. Verder is die nedersetting die ‘Village of Bennetsville’ genoem. Dit lyk asof die name Bennetsville en Klapmuts in hierdie tydperk afwissellend gebruik is. Die Klapmuts Hotel is gou in die laat 1890’s deur die Ward-familie gebou en was spoedig  ‘n gunsteling ‘watergat’ vir reisigers.

Die karakter van die nedersetting was die van ‘n arm, en in die algemeen, ’n verontregte gemeenskap: plaasarbeiders, werkloses en diegene wat probeer om geld te verdien uit spoorwegkonstruksie en verwante los werkies. In ‘n versoek van 1882 om gratis inenting vir die gemeenskap teen pokke, het ‘n plaaslike onderwyser, ene C Benjamin, opgemerk dat die doktersfooie heeltemal buite die bereik van die meeste inwoners sou wees.  ‘n Opsluitplek (gevangenis) is naby die Klapmuts-stasie  aan die begin van die 20ste eeu opgerig. Die gevangenes was ‘n bron van gratis arbeid in beide landelike- sowel as dorpsgebiede. In ‘n brief van 24.1.1899 merk die Inspekteur van Gevangenisse op dat dertig [veroordeeldes] in groepe van tien gewerk het wat elk deur ‘n konstabel bewaak is op die plase van Louw, v.d. Byl en Groenewalt, ‘n aansienlike afstand van die stasie – die naaste, vier myl daarvandaan. Die werwing van werkers vir die spoorlyn, die ligging in die wynlande (met sy berugte dopstelsel) en die vestiging van ‘n gevangenes-buitepos was ‘n formule om ongure sosiale elemente te lok. Klagtes uit die gemeenskap noem byvoorbeeld ”n bruin man wat dronk in die middel van die straat lê, nie 100 meter van die stasie af nie’, waarop die polisie opmerk dat hy ‘daar kan lê totdat hy sterf’. John Whitley kla in 1904 dat onwettige dobbelary en die verkoop van drank saans in die spoorweghulpkampe onder werkloses in Klapmuts plaasvind.  Ná  ondersoek is ‘n antwoord van sers.  DTM Davison verkry en hy skets ‘n prentjie van Klapmuts oor die naweke en saans: ‘Dit is ’n voltydse werk om orde in die dorp te handhaaf en 25 mense was die afgelope maand arresteer vir dronkenskap en rusverstoring’.

Dit was omstreeks in hierdie tyd dat die saak geopper is oor ‘n amptelike naamsverandering vir die nedersetting. In 1902 skryf ene Cloete ‘n brief aan die inwonende landdros waarin hy vra dat die naam van die Klapmuts-stasie na Bennetsville moet verander, wat noodsaaklik is om die verwarring en ongerief van die vele Klapmuts-plekname in die omgewing uit te skakel. Volgens Cloete is ‘dringende amptelike briewe’ vertraag deurdat dit by die Klapmuts-stasie, eerder as by sy ‘Klapmuts’-plaas afgelewer is. Hy beweer dat hy besitreg van die naam het deur nie net sy posisie as veldkornet van die wyk nie, maar ook op grond van die naam van sy plaas, naamlik Klapmuts, wat dateer uit 1825 toe die oordrag aan sy vader oorgedra is. Hy het ‘n naamsverandering van die stasie voorgestel na ‘Bennet’s Ville’, wat die ‘oorspronklike naam van daardie stasie en poskantoor was sedert die aanlê van die lyn – so genoem na die ingenieur wat toesig gehou het oor dié gedeelte van die lyn. Hy het verder gesê: ‘Mense in die omgewing was baie tevrede met die naam [Bennet’s Ville] … en het geen beswaar daarteen gehad dat die naam herstel sal word nie.’ Na ‘n debat by die owerhede op distriksvlak, is hierdie voorgestelde wysiging van die naam van die tafel gevee. In ‘n brief van die hoofverkeersbestuurder word die besluit soos volg opgesom: ‘Klapmuts spoorweg[stasie] is sedert 1902 van groot belang vir ‘n deel van die gemeenskap oor die hele Suid-Afrika wat belangstel in die stigting van ‘n ‘Klapmuts Racing Club’, en dat eienaars ‘so ver as Oos-Londen, Durban, Johannesburg en Kimberley hul perde gestuur het om aan die Klapmuts-Handicap deel te neem’. Verder, dat die naam van die stasie en die dorp wat hy voorstel,  nie verander moet word nie, tensy die Klapmuts-renklub en alle ander partye wat in die grond rondom die stasie belangstel, daartoe instem. Die verkeersbestuurder stel voor dat die saak reggestel kan word as Cloete die naam van sy plaas verander!

Die uiteindelike gevolg was dat die voorgestelde dorp, Bennetsville, letterlik nooit van die grond af gekom het nie.

Bronne:

  • Nienaber, PJ, Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek. Kaapstad. 1971
  • Raper, Peter E., New Dictionary of South African Place Names. Johannesburg. 2004
  • Ons Drakensteinse Erfgrond, Volume 6. Drakenstein Heemkring 2012
  • Finnegan, Erin & Halkett, Dave, Heritage impact assessment of proposed development of Klapmuts Hills, Klapmuts. Archaeology Contracts Office: Heritage Division Department of Archaeology University of Cape Town. 2007

© 2021 Johann H Claassen

By die dood van ‘n ryk man

Alle familie navorsers het dit al gesien: testamente en boedels. Solvente boedels en insolvente boedels. Slordige boedels en netjiese uiteengesette boedels. Mense sonder testamente. Mense wat kinders en ander agterblywendes onterf, ensovoorts.

En dan kry jy dié wat uitstaan. Wat jou aandag só trek dat jy ’n  storie daarvan kan en wil maak. Een so ’n testament en boedel was dié  van Johannes Petrus MAREE 1857-1942. Daar van Oudtshoorn se wêreld. ’n Hardwerkende, vooruitstrewende boer. En toe sterf hy. Oujongkêrel sonder kind of kraai. Sy talle plase en eiendomme sou netjies wees met styfgespande lyndrade en witgeverfde geboue, werfmure en kleinhuisies. Sindelike werkershuisies. Waenhuisdeure wat ordentlik oop- en toemaak, trekkers wat in stand gehou  en geverf word as dit begin oud vertoon. Nuwes word net gekoop as die oues onekonomies begin raak. Werkers wat vroemôres fluit-fluit werk toe gaan en saans met ’n lied in die hart terugkyk op hul arbeid. Nee, ek het dit nie gesien nie en ook nie iewers gelees oor Johannes Petrus nie. Ek weet dit instinktief. Met seker een van die grootste boedels in daardie distrik kon dit nie anders nie. Jy sou nie met ’n gemorsery bymekaar kon maak wat hy bymekaar gemaak het in ’n tradisioneel droë landskap nie.

Maar jy kry ryk afgestorwenes wat in lewe vir hul eie familie en diegene rondom hulle nie veel omgegee het nie. En dan kry jy mense soos Johannes Petrus.

Sy boedel beslaan meer as 300 netjiese getikte en handgeskrewe bladsye vol woorde en syfers.  Dááruit leer ons dat hy in sy huis op Middelplaats sterf en dat sy broerskind die sterfdokumente teken. Middelplaats bemaak hy aan sy broer en suster se kinders in gelyke dele. Drie ander plase word bemaak aan nog broerskinders. Op een van die plase bly ’n man en sy vrou en hulle mag daar aanbly totdat beide van hulle oorlede is, m.a.w., hulle het lewensreg.

’n Kwart morg van Middelplaats moet beskikbaar gestel word aan die bruin mense van die omgewing vir die bou van ’n kerk. Hulle kry egter nie transport van die grond nie en moet jaarliks een sjieling huur betaal aan die drie erfgename van die grond. Drie bruin gesinne kan ook gratis daar bly woon totdat hulle afsterf. Twee plase wat gehuur word deur iemand word aan daardie persoon bemaak. Nog gronde word bemaak aan een van sy suster se kinders. Ander gronde en gedeeltes van plase word bemaak aan die vyf dogters van een van sy broers.

Du Plessis-mense wat sekere  gronde by hom gehuur het, het ’n opsie om dit teen £1000.00 te koop; ’n opsie waarvoor hulle tien jaar gegun word om uit te oefen.

Een helfte van ’n plaas in Prins Albert word aan ’n kennis van hom bemaak en die ander helfte aan kinders van ’n broer en ’n suster. Die plaas Jan Fourieskraal in die distrik van Calitzdorp word in drie gelyke dele aan die NG kerk, De Rust, die Algemene Kommissie en die Algemene Armsorg Kommissie van die NG kerk in die Kaapprovinsie bemaak.

Alle vaste eiendom wat nie spesifiek vermeld word nie, moet ses maande na sy afsterwe verkoop word per publieke veiling.

Drie kinders van ’n swaer van hom ontvang kontantbedrae. Kennisse van hom, met hul kinders, van Rustenburg, ontvang kontantbedrae. Nog twee dogters van ’n kennis van hom, ontvang kontantbedrae.

Kennisse van hom van Rooirivier, distrik Uniondale ontvang kontantbedrae en so ook  die seuns en dogters van kennisse van Lombardskraal, distrik Beaufort-Wes.

’n Seun van een van sy susters moet vir sy ma (die suster) sorg.

Sy wasvrou, kok en bediende ontvang elkeen kontantbedrae.

’n Huis en winkel wat op Middelplaats bewoon word deur iemand wat ’n Algemene Handelaar saak bedryf, kan voortgaan daarmee tot twee jaar ná sy afsterwe sonder om huur daarvoor te betaal.

Die bedrag van £300.00 moet gebruik word vir die opknapping van sy ouers en oorlede suster se grafte en vir sy eie graf. Die gedeelte waarop die grafte op Middelplaats geleë is, moet uitgesny word uit dit wat bemaak is. Die bedrag van £200.00 moet in die rekening van die NG kerk, De Rust gehou word vir die instandhouding van die grafte. Die dominee moet ‘opsig’ hou oor die instandhouding van die grafte. (ek wonder of dit nog die geval is?)

Sy een broer is eksekuteur in die boedel en prokureur Kaplan (seker van die firma Kaplan en Oats) behartig die administrasie van die boedel. Dit word duidelik gestipuleer dat geen druk op die skuldenaars aan die boedel, uitgeoefen mag word nie!

Hy bemaak die skool Uitvlugt aan die De Hoop gemeente mits hulle dit die Johannes Petrus MAREE skool noem.

’n Huis in Hoogstraat, Oudtshoorn word aan die huurders (man en sy vrou) bemaak.

Behalwe die reeds genoemde plase, behoort Antjesfontein, Buffeljagsfontein, Smaldeel en Groot Antjes Fontein, ook aan hom. Afgesien van die baie lewende hawe, soos volstruise en skape, verskyn daar ook ’n Hudson motor en ander motors op die inventarisse.

Sy testament bepaal dat hy eers drie dae ná  sy afsterwe begrawe mag word.

Mens sou nou dink dat daar na dié  mildelike uitdeel van die testateur se rykdom, algehele tevredenheid sou heers onder die ontvangers daarvan, maar helaas was dit nie die geval nie. Twee van Johannes se familielede – die een die suster van hom en die ander ’n dogter van sy broer –  wend hulle onderskeidelik, weens hulle ontevredenheid met die wyse waarop die erflating geskied het, tot die hooggeregshof. Die uitslag van die een se saak, is nie bekend nie, maar in die ander geval beslis die hof dat dit die testateur se prerogatief is wanneer dit kom by die uitdeel van sy besittings. Laasgenoemde is met ’n CLAASSEN getroud en ek verbeel my ek kan hulle hoor vloek …

© Johann H Claassen 2020

Laerskool WA Joubert 100 jaar

https://www.netwerk24.com/ZA/Paarl-Post/Nuus/wa-joubert-vier-100-jaar-20190320-2

Forgotten World

https://theconversation.com/south-africa-risks-losing-rich-insights-into-an-ancient-farming-society-129914?fbclid=IwAR0Ni8MMT1O2Hryrmcl-Z8uM0s3SNzfIC9LZ_H4dzoUTHTFF4Hr4Mla7C-U

Moederstad (2.2.2019)

Architecture has its political uses. Public buildings being the ornament of a country, it establishes a nation, draws people and commerce, makes the people love their native country. -Sir Anthony Wren (1632-1723).

Kaapstad, die Moederstad, bly vir my die stad met die mooiste argitektuur. Baie daarvan het weliswaar verlore gegaan weens swak deurdagte besluite in die verlede maar dit wat oorgebly het, is steeds ‘n sieraad vir die stad. Gelukkig is daar deesdae ook baie organisasies wat kliphard baklei om te behou en te bewaar.

Hier is ‘n paar (selfoon)foto’s vir diegene wat waardering het vir die Ou Stad.

Burger Waghuis 1755

Burger Waghuis Burg straat aansig

Burger Waghuis en Metodiste kerk Thomas Bowler 1854

Hierbo is die Burger Raad- en Wachthuis, opgerig in 1755. Die eerste foto is geneem vanaf die Groentemarkplein en die tweede is die Burgstraat-aansig. Die derde foto is afkomstig uit die boekie van William Fehr, The Old Townhouse. Die tekening is gemaak deur Thomas Bowler (1812-1896) en die beskrywing gee dit aan as ‘n tekening gemaak in 1854. Ek het ‘n vermoede dat die tekening foutief gedateer is aangesien die kerkgebou eers in 1879 voltooi is. Die gebou kort beslis aandag.

Metodiste kerk

Heining Metodiste kerk

Metodiste kerk en toeriste

Die Metodiste Kerk. Voltooi en ingewy in 1879. Die gedeelte waar ons rondgeloop het, het gewemel van toeriste. Ek was ook bly om te sien dat baie van hulle vergesel was van die plaaslike gidse.

Groentemarkplein stalletjies

Stalletjie Groentemark plein

Groentemarkplein. Daar is glad nie ‘n tekort aan Afrika-kuns nie. Ek het die boekstalletjie(s) gemis wat in die verlede daar was. Miskien was ek net op die verkeerde dag daar. Daar was voorspel dat dit gaan reën…

Rev. Hornabrook RF Metropolitan Hall bef. 1859

Hoeksteen van die Metropolitan Hall in Burgstraat. Die predikant was ook verbonde aan die Metodiste kerk.

Hooggeregshof

Die huidige Hooggeregshof-gebou. Keeromstraat.

Wiener building 1902 cnr Long en Leeuwen

Die Wiener-gebou, h/v Lang- en Leeuwenstraat. c.1902.

Tyne Buildings bef 1900

Die Tyne-gebou. Langstraat 140. Opgerig voor 1900.

Long street 112 Twinell building bef 1920

Die Twinell-gebou. Langstraat 112. Opgerig c.1920 in welke jaar daar ‘n hysbak installeer is in die gebou.

Burg street Chambers c1900

Burg street Chambers. Opgerig c.1900.

Hawe Waterfront

Die V&A Waterfront. Altyd lekker om daar te gaan rus na ‘n uitstappie.

Mimiek Waterfront

‘n Mimiekkunstenaar by die Waterfront. Seker een van die heel bestes wat ek al gesien het.

© 2019. Tensy anders aangedui, is al die foto’s deur myself geneem.

Die Pes van Petrusville

Vir eeue reeds is die mensdom geteister deur die een of ander plaag. Dink maar aan die Groot Plaag of Swart Dood soos dit algemeen bekend staan. Daar word gereken dat daar in die afgelope duisend jaar meer mense weens builepes omgekom het as in al die oorloë en rebellies saam. Skrikwekkend!

Suid-Afrika sou ook sy sporadiese uitbrake van Die Plaag gehad het. Tydens die Anglo-Boereoorlog, toe die plaag op sy felste was in Suid-Amerika en Indië, was voer vandaar deur die Britte ingevoer om hul perde van kos te voorsien. Die voer was erg deur geïnfekteerde rotte besmet en kort voor lank het al die hawestede asook Johannesburg, opgeskeep gesit met ’n builepes probleem. Dit was veral in Brickfields in Johannesburg waar die plaag buite beheer was. In 1904 was die regering genoodsaak om drasties op te tree en alle inwoners is uit die gebied verwyder. Dit was afgekamp met sinkplate en alles daarbinne was aan die brand gesteek. Duisende rotte is sodoende vernietig. Die plek was skoongemaak, nuwe erwe en strate was aangelê en sou daarna bekendstaan as Newton.

Gedurende die jare 1900-1905 was 1694 gevalle van builepes in die een of ander vorm aangemeld en 947 sterftes as gevolg daarvan, is geregistreer. Groot projekte was in al die hawestede van Suid-Afrika van stapel gestuur maar dit was veral die projek in Port Elizabeth wat aandag trek omdat baie inligting daaroor vervat is in die sogenaamde Blou Boek van die departement Openbare Werke van daardie tydperk.

Die volgende infrastruktuur is in ’n baie kort tydjie gedurende 1901/1902 in Port Elizabeth voorsien:
• Ontsmettingstoestel in Jettystraat
• Kantore vir die Plaagraad en dokters
• Slaapkwartiere vir dokters, verpleegsters en bediendes
• Akkommodasie vir blankes
• Lykshuis
• ’n Kontakkamp(met toerusting en hulpmiddels), ’n gebied wat afgesper was vir diegene wat moontlik in kontak gekom het met die infeksie.
• Die afkamping van graan voorrade by die hawe
• Akkommodasie vir swart helpers
• ’n Washuis
• ’n Ontsmettingstoestel by Lazaretto
• Behuising vir verpleegsters by Lazaretto
• ’n Dreineringstelsel by Lazaretto
• Afkampingsgebied by Lazaretto
• Aandag is ook gegee aan kleiner items soos die opstel van kaarte, die bevoorrading van die apteek, die vervaardiging van ’n dissekteertafel vir die lykshuis, wasgoedlyne, oprigting van waghuise en die aanbring van rakke waar nodig.
• Stalle vir perde
• ’n Kantoor waar toestemmingsbriewe, om die gebied te verlaat, uitgereik is
• ’n Distrikskantoor by die Mill Park woonbuurt
• ’n Verhoorafwagtende binnehof by die bestaande gevangenis
• ’n Tydelike toesluitplek by die bestaande gevangenis
• Akkommodasiekamp by Noord End
• Moniteringshutte
• Nuwe vuilput
• Stoomketels

Die verspreiding van die Pes is later so goed as kan kom onder beheer gebring en mettertyd het daar, behalwe die uitbrake in 1914 en 1938, slegs enkele geïsoleerde gevalle plaasgevind. Maar wat niemand geweet het nie is dat dit intussen versprei het na die veld, die droë gebiede van die Groot-Karoo. Die gewone Vaalveldmuis, die Springhaasrot en die Witoor-Springhaasrot was veral die sondaars maar ook die slagoffers want die infeksie was deur vlooie van die een rot/muis oorgedra aan ’n ander. En dit is ook vlooie wat dit onder andere oordra aan die mens.

Op 5 November 1928 stuur die landdros van De Aar ’n telegram aan sy departement in Pretoria. Dit lui soos volg:
Reports of rats dying in town, 24 in one garden, 6 in another. Have sent specimens to Medical Research Institute, Johannesburg. Health Inspector cremating dead rats, which are infested with fleas.

In daardie stadium was De Aar ’n klein dorpie met 1800 inwoners van wie 700 blankes. Destyds was dit ’n belangrike en besige spoorwegaansluiting met roetes na Port Elizabeth, Oos-Londen, Prieska en Suidwes-Afrika(Namibië).

Gelyklopend met die landdros se telegram was daar ook berigte in die pers van dié episoötiese siekte. Daarvolgens sou duisende siek en sterwende knaagdiere die dorp binnegestroom het en dat daar ’n groot ‘trek’ van knaagdiere van die weste na die ooste goed op dreef was. ’n Plaaslike dokter het rapporteer dat terwyl hy op pad was na De Aar hy verby duisende van hierdie knaagdiere gery het. Die munisipaliteit het dadelik groepe mense met stokke, lanterns en honde op die been gebring wat gedurende die nag moes probeer om die aantog te stuit. Amptenare waaronder dr. Laing, die assistent mediese inspekteur en Knaagdier-inspekteur Chivres het twee dae na die aanvanklike berigte in De Aar opgedaag en hoewel hulle bevind het dat van die berigte baie oordrewe was, hulle tog van mening was dat daar ’n plaag aan die ontwikkel was. Dooie rotte en muise was oral te vinde en dit was veral by die treinspore waar die tekens duidelik was dat die diere baie siek en aan’t vrekte was. Sommige het voor die spore dood gelê en ander het wel oor die eerste spoor kon kom maar het dit nie oor die tweede spoor gemaak nie.

Intussen was daar reeds twee menslike sterftes teen 17 November 1928 in die dorpie Petrusville – sewentig kilometers noord-oos van De Aar. Beide die gevalle se diagnose was bevestig deur middel van ’n na-doodse ondersoek sowel as laboratorium-toetse – builepes, die tipe met terminale longontsteking en die ander, longpes.

Die dokter wat die na-doodse ondersoeke gedoen het, was ene Donald Munro Maciver. ’n Knap medikus en briljante diagnostikus. Ongelukkig vir hom doen hy ook die siekte op. Die voorlopige diagnose word later bevestig en in die Goewermentskennisgewing van 24 November 1928 word gerapporteer dat sy toestand besig is om te verbeter en die volgende maand was hy sommer baie beter en sterk aan die herstel. Hoewel hy heeltemal herstel, verloor hy in die proses ’n oog en een van sy arms.

Dokter Maciver is op 29 Mei 1875 gebore in Stornoway, Skotland, die seun van Alexander Mackenzie Maciver en Annabella Gunn. In 1898 studeer hy aan die Universiteit van Aberdeen en bied die grade M.B. en Ch.B. aan. In 1914 is hy ten volle gekwalifiseerde dokter en iewers ná of vóór dié datum emigreer hy na Suid-Afrika weens gesondheidsredes. Na twee jaar op Somerset-Oos verhuis hy na Petrusville waar hy die res van sy lewe spandeer. Hy tree in Kimberley in die huwelik met Ellen Sophia Dunn, dogter van Henry Burton Dunn en Hendrina Christina Fredrica van der Hoeven. Uit die huwelik word twee dogters en een seun gebore. Een van die dogters is Marjorie Lewis Maciver. Sy sou later in die huwelik tree met John Henry Eckley Dykman. Die paartjie skei egter op 20.8.1938 en sy trou later weer met Walter Christopher Carey. Hulle weë skei ook in 1958.

Dokter Maciver sterf op 23 Augustus 1934 in die Kimberley hospitaal weens septisemie.

Bronne:
• The Lancet, 1901
• The British Medical Journal, 1929
• SESA, volumes 2,4,8,9 en 11
• Patrick Duncan Papers, Universiteit van Kaapstad. (A18.2.1 – A18.2.5 – correspondence with dr. Maciver of Petrusville for relief from the government for incapacitation from bubonic plague, 1929).
• SA Medical Journal, 1934
• The Journal of Hygiene, 1930
• CLAASSEN, JH, ongepubliseerde familie navorsing

© 2018 JH CLAASSEN

MACIVER Donald Munro Petrusville BP

Dr. Maciver se graf in Petrusville. Foto: http://www.eggsa.org

Post Navigation