johannclaassen

Ek skryf (gewoonlik) soos dit is…

My Buurt – stukkie van die Paarl

Vanoggend ‘n bietjie met die kleinkind gaan stap. Sommer hier in die omgewing van waar ek bly. Dis verbasend hoeveel mens raaksien as jy rustig stap en die mooi goed rondom jou waarneem. Al die skatte uit die verlede wat nog steeds hier saam met ons is. Ek het ‘n paar geboue/wonings afgeneem – sommige bekend, ander minder bekend – maar wat vir my en Estelle bekoring inhou. Ek het ook my beste probeer om die geskiedenis van sommige aan te teken.  Interessant om daarop te let dat die Paarl se uitleg, anders as die meeste ander dorpe in die Kaapkolonie, nie formeel beplan is nie.  Hoop die lesers gaan dit ook net soveel geniet.

Die eerste foto is van die huis, Ararat, geleë aan die  Meul straat. Gebou op rots, redelik hoog op teen die berg, het dit, myns insiens, ‘n heel gepaste naam. Die uitsig vandaar, is asemrowend. Daar is ook ‘n klein kuns gallery op die grondvloer waar pragtige plaaslike kuns uitgestal en verkoop word.

Ararat in Meul straat

Die tweede foto is van Plein straat (upper Plain, soos dit op die GPS en kaarte verskyn) waar ek woon. Lieflike ou eikebome maar ‘n gemors as dit omval – en dit gebeur nogal gereeld. Let op na die breë sypaadjie aan die linkerkant. Waar ek staan met my kamera, sal u aan die regterkant die begin van Meul straat sien. Die straat met seker van die meeste geskiedkundige geboue. Slegs die Hoof straat het meer. ‘n Jaar na die Prins van Wallis se besoek in 1925, het genl. J.B.M. Hertzog die Paarl besoek  en sy stoet het onder andere langs Meul- en Plein straat beweeg oppad na ‘n stampvol Faure stadion.

Plein straat - my blyplek

Die derde huis van die hoek in Meul straat. Die kenmerkende solder vensters trek altyd my aandag.

Bo-punt van Meul straat

Nog steeds in Meul straat. Pragtige rietdak-huis met sy wolfneus-gewel. In die somer lekker beskut deur die ou eikebome.

Meul straat - berg se kant. Lekker weggesteek tussen die Eike.

Meul straat  90. Nie baie oud nie, maar steeds aantreklik met die wingerdprieël oor die stoep. Lieflike uitsig oor die Paarl.

Meul straat 90

Meul straat 58-60. Pickard huis. Dubbelverdieping met die gewone vyf erker-vensters aansig. Die skuifraam vensters en agt-paneel deur aan die linkerkant, dateer uit c. 1850. Die twee-vertrek diep uitleg met ‘n lae spits dak, is heel waarskynlik as ‘n enkelverdieping gebou  in die vroeeë 1800’s. Die huis was die eiendom van Jan Pickard vanaf 1842 en dis heel moontlik hy wat die gebou verander het na ‘n twee verdieping woning. Die woning, wat drasties gerestoureer is, was in ‘n stadium gebruik as ‘n skool en later as twee afsonderlike wonings. Op 18 Junie 1935 is ‘n plan goedgekeur vir die aanbou van ‘n garage deur mnr. C.C.F. Zimmerman.

Meul straat 58-60

Meul straat 66. Die Wolfaardt huis. ‘n Pragtige gerestoureerde huis met ‘n rietdak (so pas nuut oorgedek) met ‘n soldervenster-gewel en gladde deur wat heel waarskynlik nie deel was van die aanvanklike bouwerk nie. Dit het nog die oorspronklike  geelhout plafonne.

Meul straat 66

Bethel huis in Meul straat. Dis geleë  regoor Meul straat 66. Die foto se aansig is van die agterkant van die huis.
Hierdie U-vormige huis verteenwoordig die teksboek vervictorianiseerde Kaaps-Hollandse woning. Hoewel die gewel aandui dat dit in 1764 opgerig is, was dit reeds in 1752 in ‘n inventaris van Jean Blignaut aangedui. Die plaas Bethel (60 morg groot) is op 1 Januarie 1689 aan Louis Cordier, ‘n Franse Hugenoot en ouderling van die Drakensteinse gemeente,  toegestaan. Die erfbrief is in 1692 deur Simon van der Stel onderteken. Drasties gerestoureer. Huisves tans dokters en ander professionele beroepe.

Bethel huis Anno 1764

Nantes huis (nou Nantes-Vue) in Meul straat aan die bo-punt van Nantes straat. Vroeër ook bekend as die Meul-huis en geleë op die oorspronklike Nantes plaas. Pragtig gerestoureer. Die sinkdak was aanvanklik ‘n rietdak. Ek en my broer, Patrick, het die voorreg gehad om die kaste van Oregon Dennehout te vervaardig en in te bou in een van die badkamers van die huis.

Historiese agtergrond

Die plaas Nantes

Volgens die erfbrief gedateer 1 Maart 1692 is ‘n stuk grond van 60 morg aan ‘n sekere Jan Colmar toegeken. Colmar is ‘n stad in Elsas wat in 1697 deel van Frankryk geword het. Van Jan Colmar is slegs bekend dat hy die grond in 1693 aan Jacobus van der Heiden verkoop het. Daarna behoort die grond vir kort tydperke aan Hendrik Rodenberg, Berndt Burchardt (Burger) en Lambert Smit, totdat dit in 1709 die eiendom word van Guillaume Loree.  Loree was oorspronklik van die hawestad Nantes in die destydse provinsie Bretagne en hy het in 1695 na die Kaap gekom. Sy weduwee trou in 1719 met Paul Roux, seun van die voorleser Paul Roux wat in 1712 ‘n nabygeleë stukkie grond genaamd Oranje verkry het. Na Paul se dood behoort Nantes aan sy seun Johannes Petrus Roux. Laasgenoemde se weduwee dra die gedeelte van die plaas wat aan die Bergrivier grens in 1803 oor aan haar seun David Gerhardus Roux, terwyl die gedeelte teen die hang van Paarberg in 1809 die eiendom word van haar stiefseun Jan Roux.

David Gerhardus Roux dra sy gedeelte van Nantes in 1808 oor aan sy swaer Helmoed Hartwig Luttig en verhuis na die plaas Nabygelegen in Voor-Groenberg, Wamakersvallei. Luttig verkoop twee jaar later aan Hendrik Greeff wat in 1816 oordrag gee aan Jan Wensel Horak. Na die dood van sy eerste vrou verkoop Horak in 1822 aan Johannes Francois du Toit, ‘n seun van Stephanus du Toit van Wittenberg in Noorder Paarl en hy verhuis tydelik na Graaff-Reinet. Na Du Toit se dood word hierdie deel van Nantes die eiendom van Isak Gerhardus Horak, ‘n jonger broer van die vroeëre eienaar Jan Wensel Horak. Isak Gerhardus was in 1850 nog in besit van sy deel.

De Kleine Molen: Die gedeelte van Nantes teen Paarlberg wat in 1809 in besit van Jan Roux gekom het, was later bekend as De Kleine Molen. Jan se weduwee trou in 1812 met Johannes Jacobus du Toit, wat

sodoende die eienaar van die eiendom word. Nadat ook hy oorlede is, word De kleine Molen in 1842 die eiendom van Pieter Johannes de Villiers, ‘n swaer van Isak Gerhardus Horak

Die oorspronklike grense van Nantes was rofweg die huidige Nuwestraat aan die suidekant en Kasteelstraat aan die noorde kant. Teen Paarlberg was die plaas rofweg begrens deur Kloofstraat en Cordierstraat. Die Drakensteinse Meul was op Nantes geleë.

Die Drakenstein Meul

Daar is reeds in 1699 begin met die oprigting van ‘n watermeul om koring vir die inwoners van Drakenstein te maal. Die projek was onder beheer van die Landdros en Heemrade en Heemraad Berndt Burcherdt (Burger) is aangewys as kollektant. Hy was op daardie stadium eienaar van die plase Landskroon en Leeuwenjagt in Agter-Paarl, en hy kry ook in 1700 die meulpag. Die eerste meel is in November 1700 gemaal met Gerrit Wolfswinkel as meulenaar. Toe Burcherdt in 1702 die plaas Nantes aankoop, bepaal die koopkontrak onder andere dat die gedeelte van die plaas waarop die meul geleë is, nie by die koop ingesluit is nie en van die eiendom afgesny moet word. Hierdie bepaling is nie nagekom nie, en die hele plaas is na Burcherdt se dood aan die nuwe eienaar oorgedra.

In 1704 neem Marthinus van Staden die meulpag oor  met behoud van Wolfswinkel as meulenaar. Die waterwiel was egter in 1707 al so verrot dat dit vervang moes word. Die meulpag is dus tydelik opgeskort totdat ‘n nuwe waterwiel in Desember 1708 voltooi is. Die nuwe paghouer was Heemraad Pierre Rousseau met Estienne Bruere as meulenaar.

Vanaf 1712 was die paghouer self meulenaar. Die eerste persoon in die posisie was ene Dirk Brouwer. Hy is in 1714 oorlede. Na hom was Andries van Tonder die paghouer/meulenaar tot 1740. Hy word opgevolg deur Pieter Vion (Wium) en Jan Gabriël Visser. In 1807 kry ons Albertus Wynand Louw as meulenaar met Pieter Jacobus de Villiers in die pos omstreeks 1842.

Nantes (nou Nantes-Vue) in Meul straat aan die bo-punt van Nantes straat

‘n Foto van die  Drakensteinse Meul op die perseel wat deel was van Nantes. Dit het in 1917 afgebrand en is nie weer herbou nie.

Die Drakensteinse Meul in die laat 1800's.

Nog ‘n aansig van Nantes, geneem vanuit Nantes straat. Party dae lyk dit lekker daar met stoeltjies en tafeltjies op die stoep.

Nantes, afgeneem vanuit Nantes straat.

Die ou Kragsentralegebou van die Paarl.  Vroeer het paraffienlampe en kerse beligting verskaf. Sommige bruinmense het ‘n blikkie lampolie met ‘n stuk lap as spit gebruik om lig te verskaf. Hoofstraat was verlig met paraffien-straatlampe. As die son sak, het mnr. Manie Marais die lampe aangesteek. Hy het altyd in die Bo-Paarl (Suider-Paarl) begin en met sy eselkarretjie van lamppaal tot lamppaal gery. Die donkie het doodstil gestaan en mnr. Marais het op die sitplek van die waentjie geklim om by die lamp by te kom en dit aan te steek. Met dagbreek het hy weer al die lampe doodgeblaas.

Die Paarlse Stadsraad het in Junie 1914 besluit om ‘n kragstelsel vir die dorp te installeer. Dit was agt jaar voordat die Elektrisiteitsvoorsieningskommissie in 1922 gestig is om krag landwyd te voorsien. Al die waterregte van die Meulwaterstroom is deur die Stadsraad aangekoop. Die stroom wat uit Paarlberg vloei, het die naam gekry omdat ‘n ou meul vir baie jare deur hierdie waterstroom aangedryf is. Hulle plan was om dit ook vir kragopwekking te gebruik. Met die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog is die projek vertraag. Die Betheldam is op Paarlberg gebou en ‘n pypleiding is daarvandaan na ‘n kragsentralegebou onder Paarlberg gelei.  Die kragsentrale het twee 75 kW- hidro-elektriese opwekkers gehuisves.

Die kragopwekkers is op 22 Junie 1917 deur die destydse burgemeester, mnr. S.P.H. de Villiers, se vrou aan die gang gesit. Dit was ‘n feestelike geleentheld vir al die inwoners. Altesame 62 woonhuise en 250 straatligte is met dié elektrisiteit bedien. Gedurende 1920 het die Paarl ‘n droogte beleef en die destydse elektriese ingenieur, mnr. Hugh Purves, het voorgestel dat ‘n bykomende stoomkragstasie  opgerig moet word. Dit het egter deur die mat geval. Eers in 1925 het Evkom  aangebied om krag aan die dorp te lewer. Dit is aanvanklik van die hand gewys,  maar die volgende jaar is dit wel aanvaar. Die ou gaslampe van die Strooidakkerk is verkoop en nuwe elektriese ligte is op  Sondag, 15 November 1925, ingewy.  Mnr. A.L. Smook (vader van mnr. A.J.R. Smook van Smook en Seuns van Hoofstraat 472) was een van die pioniers op die gebied van  elektrisiteit in die Paarl. Hy het in 1926 na die Paarl gekom en ‘n onderneming  met die naam, A.L. Smook Engineering and Electrical Contractor in Lady  Greystraat begin. Die dorp het ontwikkel en al hoe meer industrieë het van krag gebruik begin maak. Volgens ‘n berig in die  Paarl Post  van 14 Junie 1928 het die Paarl Roller Flour Mills meer krag as enige ander nywerheidsinstelling in die Unie van Suid-Afrika gebruik. Ten spyte van die depressiejare het die vraag na elektrisiteit steeds toegeneem. In 1933 is  Evkom se toevoerspanning van 3 300 volt tot  11 500 volt verhoog.

Paarl se ou kragsentrale

Die Ou Meulteater. Geleë  tussen Nantes en die ou Kragsentrale. Reeds in die middel  1800’s het die Paarl ’n lewendige toneel- en musieklewe gehad.  Die Philharmonisch  Gezelschap is in 1865 deur prof. De Villiers gestig en het in 1885 ’n oratorium,  die ‘Verskyning van den Messias’ aangebied en is bygestaan deur die Paarlse Orkest. Heelwat toneel- en musiekgeselskappe sou daarna volg. Operettes, geskryf deur Paarlse inwoners,  is byvoorbeeld deur Kaapstadse Toneelverenigings opgevoer.  In 1951 word die Paarlse Teaterklub gestig maar die groot probleem was maar die gebrek aan ’n goed toegeruste teater. In 1954 word die Klein-Skuurteater in Pastorielaan in gebruik geneem nadat die klub die ou skuur opgeknap het. In 1971 word die ou brandweerstasie opgeknap en ingewy as die Ou Meul Teater.  Dit is steeds in gebruik en word baie lewendig bemark en aangewend vir topklas toneel- en sangroepe.

Die Ou Meul Teater in Meul straat.

Ek het hierdie foto geneem om aan te toon dat die Munisipaliteit uit pas is as dit kom by instandhouding van sy geboue veral in ‘n buurt waar die inwoners moeite doen om hul plekke instand te hou. Dis ‘n afskeep-aansig.

'n Blik op Die Berg. Ietwat verwaarloosde geboue komplementeer beslis nie die andersins pragtige uitsig nie.

Cheve huis geleë in Meul straat op die ou oorspronklike Cheve plaas. Dit was ‘n plaashuis reg langs die ou wapad teen die Paarlberg en wat later Meul straat geword het. Dit is H-vormige gewel huis wat suidwaarts front. Dis erg verwaarloos en die restourasie poging sloer nou al meer as 17 jaar tussen die Laerskool Gimnasium en die Erfenis Stigting.

Cheve huis

Die pragtige blou lug en die ou palmboom wat al dekades oor die Cheve huis waak, het ons aandag getrek.

Die boom waak al dekades lank oor Cheve huis

Die Cheve velde wat deur Laerskool Gimnasium en Hoërskool Labori benut word as Rugby-en krieketvelde.

Cheve velde

Nantes straat. Uitgelê op die oorspronklike plaas, Nantes. In hierdie straat word mooi huise aangetref wat in die vroeë 1900’s opgerig is.  Mooi ou klip woning, opgerig in 1922. Jammer dit kan nie ten volle aanskou word nie.

Nantes straat. Opgerig 1922

Nantes straat. La Paix. Baie aanskoulike Victoriaanse/Edwardiaanse villa met twee erke vensters onder Vlaamse gewels met ‘n bypassende  soortgelyke groter gewel in die middel. Kort egter baie aandag.

Nantes straat. La Paix

Nantes straat. Navarre. ‘n Wye simmetriese enkel-verdieping huis met twee flanke met  figuurgesnyde windveer gewels. In die middel is ook ‘n dekoratiewe figuurgesnyde windveer.

Nantes straat. Navarre

Nog ‘n mooi prentjie van Navarre. Kort bietjie aandag aan buitekant.

Navarre - 'n Voor-aansig.

Pragtige plek. Opgerig c. 1915. Goed instand gehou. Die plek om te bly as jy baie pasiënte het.

Nantes straat. As jy baie pasiënte het...

Bo Meul straat. Het nie kans gesien om dit aan te vat vandag nie. Jammer.

Berg-op!

Bronne

Albertyn, Elizabeth, Die argitektuur van die Paarl tussen die twee Wêreldoorloë – ‘n Kultuur-historiese Ondersoek, Universiteit Stellenbosch. 1992.

Claassen, J.H., Ongepubliseerde familie navorsing.

Fransen, Hans, The Old Buildings of the Cape, Jonathan Ball Publishers, Johannesburg. 2004.

Le Roux, J.G. en W.G., Ons Drakensteinse Erfgrond, Noorder-Paarl en Suider-Paarl.

Lantern, Tydskrif vir Kennis en Kultuur, Mei 1988.

Behalwe vir die foto van die Ou Meul, is al die foto’s geneem  deur myself.

© 2011 Johann H Claassen

Advertisements

Single Post Navigation

14 thoughts on “My Buurt – stukkie van die Paarl

  1. Avril on said:

    Pragtige foto’s en informasie! Baie dankie, Johann.

  2. Die huise is pragtig. Ek wonder net oor die Marais Omie wat die ligte so moes aan en afskakel. Dis darem baie moeite, maar baie interessant. Dis goeie werk hierdie. Het dit baie geniet die geskiedenis van die huise te lees.

  3. Girtie on said:

    Baie dankie Johan. Fotos is pragtig. Ek was nog nooit in Paarl nie, maar het hierdie inligting geniet.

  4. Elsa Lombaard on said:

    As gebore Paarliet wat al sedert Jan 1979 uit die Paarl weg is, was dit baie insiggewend. Dankie.

  5. Hansie on said:

    Hierdie is uitstekende werk Johann en jy vertel die staaltjies soos ‘n bobaas storie verteller!
    Trots op jou.

  6. Dick Visser on said:

    Johann, ik heb jou gisteren gezegd dat ik een stukje voor vandaag zou bewaren. Je weet, als je iets bewaard dan smaakt het later extra lekker en ook nog naar meer….. Dus….. wat let je….. in Holland zeggen we… De smaak is raak….. Ga door waar je mee bezig bent…. En ik lees weer…..

    Bedankt, heeeeel mooi gedaan.

    Groeten van Holland,
    Dick.

  7. A very inspiring project!

Lewer kommentaar

Verskaf jou besonderhede hieronder of klik op 'n logo om in te teken:

WordPress.com Logo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by WordPress.com. Log Out / Verander )

Twitter picture

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Twitter. Log Out / Verander )

Facebook photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Facebook. Log Out / Verander )

Google+ photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Google+. Log Out / Verander )

Connecting to %s

%d bloggers like this: